ادبیات مرثیه ای ترکی از دیدگاه جلال آل احمد
آل احمد واقعیت مذهب را به عنوان فرهنگی مردمی به رسمیت می شناسد
و در نظر گرفتن آن را توصیه می کند. او معتقد است که یکی از محافظان زبان بی مدرسه ی ترکی همین مذهب، مرثیه و ادبیّات آن می باشد. نظرات آل احمد مربوط به دهه چهل است اما امروز که ما در دهه ی 80 هستیم، این نظر هنوز هم صحت و حاکمیت دارد. یعنی مدرسین حوزه های علمیه در زنجان و تبریز و اردبیل و ارومیه هنوز زبان رسمی شان عربی و ترکی است. مراسم عزاداری های مذهبی به پشتوانه ی یک ادبیات ششصد ساله ی ترکی یعنی از دوره ی «عمادلدین نسیمی» و «مولانا فضولی» و «شاه اسماعیل» و «همتی انگورانی» تا «نباتی» و «واقف» و «فاضل دربندی» و از آن ها تا «دلریش» و «راجی» و «صراف» و «قمری دربندی» و «جاذب» و «عاصم زنجانی» تا امروزی ها مثل «یحیوی»، «نادری»، «کریمی مراغی»، «منزوی اردبیلی» و «کلامی زنجانی» و «عینی فرد زنجانی» هنوز هم که هنوز هست بهترین و مردمی ترین پایگاه های به کارگیری زبان مادری یعنی ترکی می باشند. شاید حجم، تعداد و تیراژ و نوبت چاپ کتاب های مرثیه ی ترکی با بسیاری از سر فصل های علوم انسانی به زبان فارسی برابری کند. ترکان صوفی مسلکی که به عشق «شاه اسماعیل» آن نوجوان نابغه ی اردبیلی از سرزمین های آناتولی شرقی و شمال و جنوب آذربایجان و ایلات و قبایل ترک ساکن در قشقائیه و خراسان و اصفهان و خوزستان و کرمانشاه و عراق عجم و عرب در کنفدراسیون ایلی قزلباش با همدیگر متحد شدند و مذهب شیعه ی اثنی عشری را در فلات بزرگ ایران رسمیت دادند، شاید هرگز تصور نمی کردند که ادبیات مرثیه این قدر بتواند در قالب زبان ترکی دل ها را تسخیر کند و بسی بیشتر از شمشیر و کمان آن ها ماندگاری مذهب شیعه را باعث شود. خدمت ادبیات مرثیه به زبان ترکی و تضیمن ماندگاری آن کمتر از خدمات دیگر آن نیست. این نکته ای هست که تورکولوژیست هایی مثل دکتر هیأت نیز آن را تأیید کرده اند. آل احمدنیز در این مورد برای خود صاحب نظراتی است:
«... تا قبل از توسعه ی فرهنگ و مدرسه و مطبوعات و کتاب و کتابخوانی، مسأله ی اختلاف زبان چندان حادّ نیست، چرا که مردم عادی و عامی، با سواد و مکتب و خواندن کاری ندارد، مگر مختصری در حوزه ی شرعیات و مسائل مذهبی که هنوز تنها حوزه ای است که به کار بردن زبان ترکی در آن ممنوع نیست . اشاره می کنم به روضه خوانی ها و نوحه های ترکی و به کتاب های بی شمار آن.
«... رادیو نتوانسته در روستاهای آذربایجان جانشین مؤسسات مذهبی بشود و به همین دلیل مؤسسات مذهبی در آذربایجان هنوز به قدرت و قوت خود در زمان صفوی برقرارند، چرا که به زبان ترکی روضه می خوانند و سینه می زنند و قمه زنی هنوز در اردبیل رایج است و در هر دهی یکی دو مسجد دارد بزرگ تر و پر ثروت تر از مساجد شهری و تنها در مهمانخانه های آذربایجان است که می بینی مهر نماز پشت پنجره یا روی بخاری گذاشته اند
منبع: برگرفته از مقاله جلال آل احمد و زبان ترکی