مهمترین عنصر محتوائی شعر آذربایجان در پانصدسال گذشته، اختصاص بخش عظیمی از آفرینش شعری هر یک از شاعران این حدود جغرافیائی به ادبیات شیعه و مخصوصاً مرثیةآلعبا بوده است. هر یک از شاعران آذربایجان در اثر پایبندی کم نظیر به معارف شیعه و معالی اهل بیت طهارت ‹علیهم آلاف تحیه والسلام› یا دیوانی مستقل به این موضوع بزرگ تخصیص کردهاند
یا بخش اعظمی از دیوان خود را با این عنوان متعالی شرافت بخشیدهاند. هم از اینروست که شاعران آذربایجان مخصوصاً در این پانصد سال گذشته (البته شاعرانی پیش از این تاریخ نیز مانند «نسیمی» شعر شیعی و مرثیة آلعبا فراوان سرودهاند) یکی از نگاهبانان کانون جاویدان و همیشه مشتعل تشیع در ایران بودهاند. در پارسی «میرزا محمدتقی حجهالاسلام» (نیر تبریزی)، و «شهریار» و در ترکی صدها شاعر آذربایجانی به نوحهسرائی اباعبداللهالحسین مفتخر آمدهاند که بیشک هیچ زبانی در جهان اسلام کیفاً و کماً به اندازة زبان ترکی از غنای بیهمال ادبیات مرثیة شیعه برخوردار نیست، اگرچه شاعرانی مانند «فؤاد کرمانی»، «محتشم کاشانی»، «عمان سامانی»، «محمدحسین کمپانی»، «صغیر اصفهانی»، در فارسی کم و بیش مرثیههائی سرودهاند، اما در ادبیات آذربایجان تعداد شاعرانی که جز مرثیه شعری نسرودهاند فراواناند. تنها دیوان اشعار مدح و منقبت و مولودیه و مرثیة «14 معصوم»، در زبان ترکی بوده است که چنین اثری تاکنون نه در زبان عربی و نه در زبان اردو و نه در فارسی، سابقه نداشته است که مرحوم «مولانا حسینی سعدیزمان» علاوه بر دیوانهای عدیدة مرثیه، یک شاهکار «14 معصوم» نیز خلق کرده که اثری جاودانه است.
یکی دیگر از آثار خیرات و مبرات ادبیات نوحة ترکی علاوه بر ابلاغ و انتشار و احتفاظ از آرمانهای بلند مکتب امامیه و منویات فرقة ناجیه، پاسداری از زبان قدرتمند ترکی بوده است. پس از آنکه با روی کار آمدن رضاخان پهلوی اقتدار سیاسی هزار و چند صد سالة ایرانیان ترک به افول و زوال گرائید و رضاخان با همدستی فراماسونرها و نظریهپردازان حلقهبهگوش اجانب، موج نوآئین و بیسابقة ترکستیزی ایجاد کرد، کَمکَمک زبان ترکی توسط حکومت این خاندان به محاق سرد و سنگین ممنوعیت 50 سالهای فرو نشست. پهلویان پدر و پسر چندان با این زبان دشمنیها ورزیدند که با کتابسوزی و ممنوعیت سخن گفتن به ترکی در مدارس و ادارات و حبس و تبعید ترکینویسان و دیگرگردانی زبان ترکان با روشهای مختلف به یک قتل نسل (ژنوسید) فرهنگی مدید و طولانی 50 ساله دست زدند. در جریان داغ و درفشکشی این قداره بندان و کتابسوزیها و قدغنها و سیاستها، زور دستگاه خفیة تأمینات سپس سازمان امنیت همین به تعطیل و توقیف ادبیات نوحه و مرثیة ترکی فائق نیامد. مردم آذربایجان چنان با غیرت و حمیت به دفاع از قاموس خود به مثابة ناموس مذهبی و ملی خود همت کردند که تا آخرین سال سلطنت دودمان مشئوم پهلوی کتابهای نوحه در خفا و جلا همچنان با تیراژهای افتخارانگیز چاپ و منتشر میشد. بنابراینهمه ادبیات نوحه در زبان ترکی دو نقش بزرگ ملی و دینی را آفرید و ایفاء کرد
منبع: