مرثیه ادبیاتی منبع: مجله دیلماج – ویژه نامه ادبیات شفاهی (فولکلور 1) – شماره های 21- 24، مرداد تا شهریور 85
*متنهای داخل [] را من اضافه کردهام
نؤوحهلهر
نؤوحهلهر عۇمۇما" محرملیکده و کربلا فاجیعهسینه عایید اوْخۇنان شعرلهردیر. مرثیه ادبیاتی بیزلهرده چوْخ گۆجلۆدۆر، کئچمیش شاعیرلهریمیزده فۆضۆلیدهن شهرییارا قدهر آزاراق شاعێر تاپماق اوْلار کی کربلا فاجیعهسی حاققێندا نؤوحه سؤیلهمهمیش اوْلسۇن. ان مشهور نؤوحه شاعیرلهریمیزدهن دربهندلی قۇمرو، ماراغالێ دخیل، [کریمی] قاراباغلێ شاکی و مشههدی عبدوْل (عبدل) قاراباغێ، تبریزلی صرراف (صراف)، بیکهس (بیکس)، علاقمهند (علاقمند)، دیلسوز (دلسوز)، خائیف (خائف)، حقیر، راجێ، ذاکێر (ذاکر)، صافێ، شهاب و صحاف، اردهبیللی مۆضطهر (مضطر)، مۆنزهوی (منزوی)، بیضا، گۆلچین (گلچین)، زاییر (زایر)، یحیهوی (یحیوی)، دیلریش (دلریش)، مۆنعیم (منعم)، تائیب (تائب)، انوهر (انور)، حئیرانی (حیرانی)، سئیید (سید)، ذئهنی (ذهنی)، غمناک، دیلخون (دلخون)، شاکیر (شاکر)، عندهلیب (عندلیب)، کاتیب (کاتب)، مۆبکی (مبکی)، مۆخلیص (مخلص)، مؤهذذئن (مؤذن)، عاصیم (عاصم)، یۇرتچێ ... آد آپارماق اوْلار.
نؤوحهلهر عۇمۇما" عرۇضۇن یۆنگۆل بحرلهرینده دئییلمیشدیر، بیر پارا دیللهره دۆشهن نؤوحهلهر ده وار کی هیجا وزنیندهدیر.
بۇنلار عۇمۇما" تاسوعا و عاشورا گۆنلهرینده قارادوْنلۇ سینه و زنجیر وۇرانلارێن مۆشاییعهتی (مشایعتی) ایله ایفا اوْلۇنار. بئله کی بیر بندی نؤوحهچی خوْش آواز ایله اوْخۇیار؛ سوْنرا مۆعهییهن (معین) بیر ترجیعبند یا دا شاهبئیتی دسته اهلی بیرلیکده اوْخۇیارلار. نؤوحهخانسێز دستهلهر ده واردێر. بۇ دستهلهر ایکییه بؤلۆنهر، قاباق دستهده گئدهنلهر بیر [یا] میصراعلیق نؤوحه یا شوعار اوْخۇیار، دالداکێ دستهده اوْنۇن قالان حیصصهسین اوْخۇرلار و بۇ ساعاتلارلا داوام ائدهر. نؤوحهلهرین موسیقیسی عزا مراسیمینه [تؤرهنینه] یارشان غملی و آغێر هاوالاردێر. [حضرهت] ابوالفضلین دیلیندهن اوْخۇنان رجهزلهر (رجز) عۇمۇما" قهرهمانلێق روحیله دوْلغۇندۇر. [اؤرنهک: من اباالفضلم جماعهت حئیدهر-ی کررارێن اوْغلۇ]
نؤوحهلهرین بیر پاراسێ دیللهره دۆشمۆش و خالق ادبیاتی خزینهمیزه گئچمیشدیر. اوْ جۆملهدهن آشاغێداکێلارێ گؤستهرمهک اوْلار:
من ابوالفضلم ای قوْم-ی-کافهر
یوْخدۇ باکێم [قوْرخۇم] نه قدهر اوْلسا لشگهر
یۆز بۇ قدهر اوْلسا دریای لشگهر
ائیلهرهم جۆمله خاکیله [خاک ایله]یکسهر
سققا گئدیب فراته
بیر مشک سۇ گتیرسین
ائحساندی یا محمد
گل هراییمه عموجان
اؤلدۆرۆر منی بۇ لشگهر
گۆل اۆزۆن گؤرۆم وئریم جان
اؤلدۆرۆر منی بۇ لشگهر
گلمیشیک تشت آپاراق
سۇ تؤکۆب ائحسان ائلهیهک
کربلا تئشنهلهرین
یاد ائدیب، افغان ائلهیهک
ائی کربلا سولطانێ، قارداش وای، واوئیلا!
زینبین شیرین جانێ قارداش وای، واوئیلا!
زینبین گؤزۆ یاشێ، یاندێرێر داغێ، داشێ
ایمام حسین قارداشێ، قارداش وای، واوئیلا!
سن آت اۆسته پای-ی-پییاده من
نه قدهر قاچێم، دایانێم بابا
سنی عممهمین جانێ بیر دایان
باشێوا [باشۇوا] گلیم، دوْلانێم بابا
سفهره گئدهنده شاهلار
چوْخ اوْلار جلالی قارداش
نه سنین کیمی پوْزۇلمۇش
داغێلان تۇفاغێ [تێفاغێ] قارداش
گۆل-ی گۆلزار-ی ریسالهت بۇ گئجه
شیمریدهن ایستهدی مؤهلهت بۇ گئجه
یاتمایێب آل-ی-علی صۆبحه کیمی
شیعه یاتسێن نئجه راحهت بۇ گئجه
نئجه قان آغلاماسێن داش بۇ گۆن
کسیلیب یئتمیش ایکی باش بۇ گۆن
[بۇ گۆن کرب-وْ-بلا ویران اوْلۇبدۇر
حسین اؤز قانێنا غلطان اوْلۇبدۇر]
ائی شیر یئتیش بۇ گۆن هرایه
ایمداد ائله آل-ی-مصطفایه
لعنهت بئله قوْم-ی-بیحیایه
کرب-وْ-بلا چؤلۆنده
کرب-وْ-بلا چؤلۆنده
غوْغادێ یا محمد
گؤندهر کفهن حسینه
[گل کربلا چؤلۆنده مینایه یا محمد
مظلوم حسینۇن آغلێر، سققایه یا محمد]
[گل کربلا چؤلۆنده، طۇفاندێ یا محمد
گؤندهر کفهن حسینه، عۇریاندی یا محمد]
یوْم-ی-عاشورادێ یا روز-ی-قییامهتدیر بۇ گۆن
یا قییامهت عرصهسیندهن بیر علامهتدیر بۇ گۆن
حسینه یئرلهر آغلار، گؤیلهر آغلار
یتول -وْ- مرتضی پئیغهمبهر آغلار
سن حسینیم سن اگهر، پس بۇ قدهر یاره ندیر؟
سریلیب توْپراغێن اۆسته، تن-ی-صد پاره ندیر؟
آخدێن عالهمده ندهن کوه-وْ-بییابانه فرات؟
اوْلمادێن قیسمهت حسینه، دؤنهسهن قانه فرات
بیر بۇ گئجه اکبردی سنه یار سکینه
صاباح اوْلۇسان شیمره گیریفتار سکینه
گلمیشیک ائی شیعهلهر شام-ی-غریبانه بیز
وئرمهگه باش ساغلێغێ زینب-ی-نالانه بیز
قان اوْلاسان ائی فرات
بعضهن دسته اهلیندهن بیر نفهر کئچیجی اوْلاراق دستهنین ایدارهسینی الینه آلار، بۇ ایش نؤوحهخانلارێن دگیشیلمهسی، یادا یئرلهرینی مرثیهخانلارا وئردیکلهری زامان اوْلار:
مثهلهن تئهرانین شهرارا محهللـهسینده دریانلێلار دستهسینده اوْ بیر نفهر بئله دئیهر:
آه ائی سبط-ی-رسۇل-ی-مـــــــــدهنی
سۇسۇز اؤلدۆردۆ سنی شۆمر-ی-دنی
فاطیمه گؤرســــه بۇ حالیله ســــــنی
نه دییهر؟
دسته اهلی ده جاوابێندا دییهرلهر:
دییهر: ائیوای حسین وای، حسین وای
حسیـــن وای، حسیـــن وای حسیــــن
سوْنرا دسته اهلی یئره اوْتۇرۇب، مرثیهخانێن مرثیهسینه قۇلاق آسارلار.
بعضهن ده بئله بیر دییالوْق نؤوحهخانێن کؤمهکچیسی و عزا دستهلهری آراسێندا ایفا اوْلۇنار:
- مظلوم اؤلهن
- آغا وای
- ائی بیکفهن
- آغا وای
- سۇسۇز اؤلهن
- آغا وای
غریب اؤلهن
- آغا وای
محرم آیێنێن بیرنجی گۆنۆندهن باشلایاراق، تاسوعایا قدهر چوْخ یئرلرده شاخسئی دستهلهری یوْلا دۆشهر. بۇ دستهلهرده نؤوحهخان اوْلماز و دسته اهلی ایکی قرۇپا بؤلۆنهر قاباقداکێلار هم صفین نظمینی ساخلار، همده شوعارلارێ صفین دیبینه یئتیرهر و شوعارلارێن قاتلاماسێنێ دییهرلهر. آشاغێدا گلهن شوعارلارێ ع ظفرخواه توْپلایێب، یازمێشدیر:
صف: ایمام
قاباقداکێلار: شهید
صف: حوسئن*
قاباقداکێلار: حسن
صف: آغام
قاباقداکێلار: علی
صف: حسن، حسین گۆل دسته
قاباقداکێلار: یزید دۆشۆب اۆز اۆسته
صف: هانسی گروهون بئله موْلاسێ وار؟
قاباقداکێلار: شیعهلهرین حضرهتی عباسی وار
صف: کربلادا قانلێ قێلێنج پاس تۇتۇب
قاباقداکێلار: ملاکهلهر حسینیمه یاس تۇتۇب
صف: حسن، حسین آغام وای
قاباقداکێلار: یا ایمام حسین، آغام وار
[* اینشاءالله در مورد شاخسئی مطالب مفیدی خواهم نوشت. تلفظ صحیح حسین در ترکی حۆسئین می باشد.]
آشاغێداکێ شعرلهر ده هیجا وزنیندهدیر و حسین محمدخانی (گۆنئیلی) اوْنلارێ گۆنئی ماحالێنێن مئشین کندیندهن توْپلامێش و نشر ائتمیشدیر.
حسن، حسین یا علی
یزیده لعـــنهت گــــــلی
آی اێشێغێ سۆت کیمی
یزید گلـــــیر ایت کیمـــی
یـزیــــده باخ، یــــزیــــــده
بنـزهر بــیزیـم بـــوْز ایتـــه
حسن، حسین ایپهکدیر
یزیــد قــارا کــؤپهکــدیـر
شبئهلهر
شبئه خالق تئاترینین یایغێن نؤعلهریندهن بیریدیر، بؤیۆک مئیدانلاردا، تیکیهلهرده ساعاتلار داوام ائدهن بۇ تئاتر، عاشورا واقعهسیله علاقهده یارانمێشدێر، آشاغێدا خۇراسانێن درهگهز (درگز) شهرینده ایجرا اوْلۇنان شبئهدهن اؤرنهک اوْلاراق ارائه وئریلیر:
ایمام حسین [ع] شهادته سارێ مئیدانا گئدهنده اوْنۇن عیالی شهربانێ قاباغێن آلێب آغلایاراق دئییر:
قـــان آغـــلارام بـۇ عـرصــهده سـولـطانێـم آیرێلـێر
بـۇ جـیسمیــدهن تــوان اۆزۆلــۆر، جـانێــم آیرێلــێر
بئلقئیس-ی-عصریدیـم بـۇ تخــت-ی-سولئیمانیده
تختیـم یێخێلــدێ، اینــدی سـولئیمانێـم آیـرێلـێـر
بختیم یاتێب، ائویم یێخێلدێ، سێندێ شؤکـهتیم
گئتـدی خانێملێغێـم، شــه-ی-دوْرانێــم آیرێلــێــر
ایمام:
ائــــی یــار میـهـــریبـان-وْ-وفـادارێـم آغـــلاما
آرام-ی-جـان-وْ-مۆنیس-ی- غمخارێـم آغـلاما
دگدی نهال-ی-عیشرهتیمه ظۆلم تیشهسی
سێندێ نیظام-ی-شؤکهت-ی-بازارێم آغلاما
ائیلـه حـلال منــی ائــی یـار سـن بـۇ گــۆن
قالدێ سن ایلـه محـشهره دیدارێـم آغـلاما
سوْنرا ایمامین کیچیک قێزێ سکینه ایرهلی گلیب، ایمامێن اتهگیندهن تۇتۇر:
شــــرار-ی-آهـیـلـــه بــــۇ روزیـــگـاره اوْد وۇررام
گؤزۆم باخێب دا گئتسهن اگهر اؤزۆمـۆ اؤلدۆررهم
آمـانـــدێ بـابـا قـێـــــل مـنـــی بـــــلا گـــــردان
اوْ قــان ایچینـــده یـاتـان اکبـــریم ســنه قۇربـان
آردێنجا آتاسێندان اؤنجه سۇ ایستهیهن سکینه بۇ سؤزلهری دئییر:
الیــمـه بیــرده اگـــهر جـــام آلام کسـیـن الـیمی
دیلیمده بیر ده اگهر سۇ دئسهم کسین دیلیمی
ایمام:
ز بس کی لاختالانێب، قان علی دوْداغێندا
آتـــام علــی قـیلیجـــی یاتمێـرێ غلافێنـدا
گئدیم، آلێــم قـانێمێ وئر قێــزێم مؤهلـهت
بۇ ایکی باشلێ قێلێج بلکه بیر اوْلا راحهت
سوْنرا ایمام بیربیر اهل-ی-بئیت ایله ویداعلاشێر، دۆشمهنه قارشێ مئیدانا گلیر و بۇ رجهزلهری اوْخۇر:
تخت خلافهتده بۇ گۆن ائی قوْم-ی-دون، دارا منهم
بــۇ فخــرلهر بســدیر منـه دۇردانئیئ زهــرا منـــم
جددیم محمد، لقهب-ی-جددهام خدیجه ذۇالحسهب
لوْلا کی اوْلمۇش مۆنتهخهب، تفسیر-ی-اوْل ادنا منهم
حئیدهر تک آچسام پنجهمی گاو ایله ماهیدهن کئچهر
قـــاف-ی-هـۆنـهرده قهـریــله چـنگال آچـان عنـقا منــهم
هـــر چنــد عباس-وْ-علـــی داغــێ بـۆکۆبـدۆر قامـهتیــم
بـۇ یـارهلـهردهن یـوْخ غمیم، چـون شیر-ی-بیپـروا منـهم
روضهلهر
روضهنی روضهخانلار اوْخۇیارلار، روضه اصلینده نظم تمامیله سینهدهن نقل اوْلار و اوْندا مجلیسین حال و هاواسێنا موناسیب بدیههسوْرالێق اوْلۇر. بعضهن ده نؤوحهخانلار نؤوحهنین ان تراژیک یئرینده قێسا بیر روضه اوْخۇیۇب، یئنیدهن نؤوحهنین قالانێنا قایێدارلار. [بؤیۆک مداحێمێز حاج محمدباقر تمدن بۇ چئشید ایفالارێ چوْخ وار] بیر چوْخ وعظ مجلیسلهرینده ده واعظین اساس سؤزلهری قۇرتاردێقدان سوْنرا قێسا بیر روضه ایله ذیکر-ی-موصیبهت ائدهر. ایمام حۆسئینین عاشورا گۆنۆ و ابوالفضلین تاسوعا گئجهسی روضهلهریندهن باشقا مشهور روضهلهر بۇنلاردێر: علی اصغر روضهسی، حربن ریاحی روضهسی، حضرهت-ی-رقیه خانێم روضهسی، جناب قاسێم، حضرهت-ی-علی اکبر، جناب مسلم، مسلمین بالالارێ، مصیب و مختار روضهلهری و...[هینده مۆصیبهتی، خرابه احوالاتێ، خرابه-ی-شام و ...]
روضهخانلار معمولهن روضهنی بیر نئچه عربجه عیباره[ت] ایله پیغهمبهردهن و اوْنۇن اوْولادێندان مدح ائدهرهک باشلار و مجلیس اهلیندهن ایستهرلهر اۇجالێ بیر صلوات چئویرسینلهر. صلواتدان سوْنرا مجلیسده کی پێچێلتێلار سۇسار و هامێ دیققهتله روضهخانا قۇلاق آسارلار. روضهخان بیر مۆقهددهمهدهن [مقدمه] سوْنرا تدریج ایله لحنینی دگیشدیریب، نهایهت حزین و آغلادێجێ آههنگ ایله معصوملارێمێزێن باشێنا گلهن احوالاتێ جماعهته آنلادارلار، یئری گلینجه ده یانێقلێ نؤوحهلهر اوْخۇیارلار، چوْخ واختلار روضهخان اؤزۆ ده جماعهته قوْشۇلۇب آغلایار. میثال اۆچۆن اردهبیللی داوود علیزادهنین اوْخۇدۇغۇ روضهلهردهن بیرینی گتیریریک:
فاطیمه جان وئریر...خانێم
(الیله یۇخارێیا، حضرهت-ی-فاطیمه خانێما ایشاره ائدیر)
... آند اوْلا اؤز جانێنا هئچ فیکریمه گلمهزدی بۇرادا بۇنۇ دییهم، اؤزۆن حواله ائدیرسهن، من اوْخۇیۇرام
(هامێ دیققهتله قۇلاق آسێر)
فاطمهنین عؤمرۆنۆن آخێر گۆنلهریدی ... دئییر: عم اوْغلۇ اوْتاغێ خلوهت ائله!
(جماعهتده آغلاشما)
علی ... دئ هامێ گئتسین
موْلا بۇیۇردۇ: هامێ گئتسین
دئدی: علی زینبـه دئ گلسین
(جماعهتده آغلاشما و اینلهشمه)
آخێ ننهنین عؤمده سیفاریشاتێ بؤیۆک قێزێنا اوْلار.
- زینب ننهن سنی چاغێرێر بالا تئز اوْل گل
- آنام امر ائله
دئدی: قێزێم اگلهش، بالام اگلهش! (بۇرادا روضه اوْخویان دیزینه چیرپیر)، دردی چوْخ اوْلان بالام اگلهش
(آغلاشما و اینلهشمه)
- آنا امر ائله
فاطیمه بۇیۇردۇ: قێزێم اؤلۆرهم بالا
دئدی: آنا، آنا سنسیز من نئیلهرهم آنا؟
بۇیۇردۇ: قێزێم بؤیۆک قێزێم سنسهن آنا، جان منیم، جان سنین، گۆللـهریم امانهتیندیر، حسنیم امانهتیندیر
- آنا یاتمارام گئجهلهر صۆبحه کیمی حسینه اؤزۆم لایلا چاللام ... آنا امرین ائله
فاطیمه آغلایا-آغلایا بیر کؤینهک وئردی زینبــه، بۇیۇردۇ:
- زینب گئجهلهر یاتمامێشام، اؤزۆم بۇ کؤینهگی توْخۇمۇشام بالام ... قیزیم آخێر ویداعیندا حسین بۇ کؤینهگی اگنینه گییهر، سندهن بیر خاهێش ائدیرهم اوْندا حسینیم گئدهر بیر داها قایێتماز، اوْندا منیم عوهضیمدهن بالامێن بوْغازێن
(الینی بوْغازێنا قۇیۇر)
اؤپهرسن ائی
(آغلاشما و اینلهشمه)