حسینی سعدی زمان پیشتاز مرثیه سرایی ترکی

محمد طاهری خسروشاهی

نوحه‌سرایی در آذربایجان بدین دلیل که این سامان خاستگاه حکومت شیعی در ایران است، از جایگاه ویژه ای در تاریخ مرثیه سرایی ایران برخوردار می باشد. از اواسط سده دوازدهم هجری که آخوند ملا محمدحسین مراغه ای متخلّص به دخیل، ادبیات نوحه ترکی را به حالتی مدوّن و نظام مند درآورد، کسانی چون سیدعظیم شیروانی، میرزا محمدتقی قمری دربندی، ذلیل تبریزی، دلریش، روفه گر، حقیر خویی و ابوالحسن راجی و... تداوم بخش و سلسله الذهب بزرگان مرثیه سرایی در آذربایجان شدند.

در سده اخیر یکی از مرثیه‌پردازان توانای تبریز که در نُضج و روند نوحه سرایی نقش موثری داشته، مرحوم استاد سیدرضا حسینی متخلّص به «سعدی زمان» می‌باشد که علی‌رغم فرط اشتهار، تاکنون در بررسی نقش چشمگیر وی اقدامی صورت نگرفته است.

شادروان حسینی سعدی زمان در نشر نوحه ترکی مقام والایی دارد به گونه‌ای که بسیاری از شاعران مرثیه‌پرداز و معاصر آذربایجان که اینک دوران کهولت عمر را می‌گذرانند، تشخّص نوحه‌های عاشورایی خود را مدیون آن شاعر بزرگ هستند و به اصطلاح دنباله رو سبکی هستند که حسینی سعدی زمان پی افکنده است.

رحیم نیک‌بخت که پژوهش‌های ارزنده‌ای در شناخت و تحلیل مرثیه‌های آذربایجان دارد، مهمترین ویژگی نوحه‌های حسینی سعدی زمان را «مستند سرایی» او تشخیص داده است. پیش از حسینی سعدی زمان، در ادبیات مرثیه‌سرایی، تکیه بر مقاتل سیدالشهداء، و منابع موثق عاشورایی چندان مورد توجه نبود. به همین دلیل در نوحه‌های این دیار در برخی موارد گاه با اشعار سست و ضعیف که پشتوانه روایی محکم و مستندی ندارد، مواجه می شویم که متاسفانه گاه در مواردی مورد استفاده مداحان نیز قرار می گیرد.

در این میان استاد حسینی سعدی زمان به عنوان پیشتاز شاعران نوحه سرای آذربایجان، اقدام به بنیاد «نهضت پیرایش تحریفات از نوحه ها و مرثیه‌ها» نموده، ادبیات نوحه را در این منطقه وارد مرحله جدیدی می کند.
حسینی سعدی زمان با توجه به تحصیلات عالیه حوزوی و دینی، آشنایی گسترده ای با کتب مقتل داشت و این اطلاعات موثق را با ذوق شاعرانه خدادادی پیوند زده، شاهکارهای بی بدیلی آفریده است.

استاد حسینی سعدی زمان به عنوان «پیرایشگر تحریفات در نوحه آذربایجان»، غالباً اشعار خود را با نوعی تغزّل آغاز می کند و پس از بیان چند بیت در توصیف عشق و مقدمه، به تبیین و شرح مصائب حضرت سیدالشهداء می رود.

بهره گیری از دقایق لطیف شعری و آرایه های ادبی، اعم از جناس، ایهام، لف و نشر، تلمیح و... در اشعار حسینی سعدی زمان به طور چشمگیر مشاهده می شود؛ اگر چه به نظر نگارنده، دیگر شاعر همشهری یعنی مرحوم «ذهنی زاده»؛ در این خصیصه، بر حسینی سعدی زمان «تقدّمِ فضل» دارد.

از دیگر ویژگی های نوحه های سعدی زمان می توان به تشخص ویژه سبکی او اشاره کرد. این تشخص سبکی، از رهگذر پیوند مفاهیم حماسی حادثه کربلا و شیوه بیان عاطفی و تصویری به وجود می آید. یعنی شاعر صحنه های حماسی کربلا را با تاویلاتی از مصائب آن ماجرا درهم آمیخته، دست آخر با چاشنی طبع تیز خود پیوند می زند و شاهکار می آفریند:

علی اکبر نئجه لیلا، سنون تک گلدن آیریلسون

جفای خاریله مشکلدی گل، بلبل دن آیریلسون

گوزوم یاشی آخار دریا کیمی دایم بو سوداده

سینیق کشتی کیمی جسمیم قالوب ذخار دریاده

وصالون بیر سینیق فُلکه، علی ساحلدی دنیاده

یتوبدور ساحله ایمدی، نئجه ساحلدن آیریلسون

مرحوم حسینی سعدی زمان، غالباً در «هامش» آثار و کتاب های مرثیه خود نام و مآخذ و منابع مورد استفاده اش را ثبت می کرد و این از ویژگی هایی بود که بعد از حسینی، برخی از شاگردان مکتب شعری اش آن را تداوم بخشیدند؛ متاسفانه «ذکر منابع» اینک در آثار شاعران نوحه پرداز، کمتر مشاهده می شود. سعدی زمان بر آن بود که کلمات قصار ائمه اطهار(ع) را با بیان منابع آن ها، در قالب شعر به نظم آورد، منتها بیماری مانع از این امر شد تا این که استاد، جان به حضرت دوست تقدیم کرد.

زندگی نامه

سیدرضا حسینی (سعدی زمان) در سال 1289 شمسی در خیابان منجم تبریز به دنیا آمد. او پس از اتمام دوران ابتدایی تحصیلات به فراگیری ادبیات عربی، فارسی و علوم و معارف اسلامی پرداخت و همزمان در اداره ثبت اسناد تبریز مشغول به کار شد. از همان عنفوان جوانی به حلقه تدریس استادان علوم انسانی و دینی راه یافت و در تاریخ، منطق کلام، علم معانی و بیان و لغت مطالعات گسترده ای به انجام رسانید. نخستین بارقه های شاعری از 14 سالگی در وی دیده شد و با انتشار نخستین آثارش تحت عنوان «کَنزالحسینی» اعجاب هم عصران را برانگیخت.

حسینی سعدی زمان در عین برخورداری از طبعی لطیف و ذوقی سرشار، هرگز زبان به مدح کسان نیالود و تنها در رثای سالار شهیدان شعر گفت:
نه بهر پول به هر پست فطرتی مداح

نه در حضور کسی، خاک آستانم من

بر آن سرم که نباشم رهین منت خلق

بر آنچه دوست رضا شد، «رضا» بر آنم من

به دل محبت سلطان دین علی دارم

غلام «شاه جهان»، «سعدی زمانم» من

این شاعر توانای آذربایجان، سرانجام پس از سال ها تحمل بیماری شامگاه روز یکشنبه 15 تیرماه 1365 برابر 28 شوال 1406 قمری در تهران درگذشت و در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی مدفون شد.

آثار سعدی زمان

 - 1 کنزالحسینی: این کتاب نخستین اثر شاعر است. پس از چاپ و انتشار این اثر بود که سواد شعر سعدی زمان دست به دست گشت و نام او بر سر زبان ها افتاد. این کتاب در دو مجلّد منتشر شده است.

2- چهارده معصوم حسینی: شاعر در این اثر زندگی نامه و شرح حیات ائمه اطهار(ع) را با استناد به کتب معتبر روایی و به نقل از منابع اهل تسنّن و تشیّع به نظم کشیده است. این اثر از لحاظ جامعیت و نیز استناد به آثار مهم تاریخ اسلام، یکی از مهم ترین کتاب های مرثیه سرایی به شمار می رود.

3- لمعات حسینی: این اثر اگر چه جامعی از آثار فارسی و ترکی سعدی زمان است، لیکن عمدتاً اشعار فارسی شاعر را در بردارد. در این اثر بخش عمده ای از آثار حسینی که تضمینی از شاعران بزرگ فارسی همچون سعدی شیرازی، جامی، وصال شیرازی و... می باشد، به چاپ رسیده است.

4- نجوم درخشان: این اثر در دو جلد منتشر شده و آثار فارسی حسینی را دربردارد. بسیاری از غزلیات حسینی در این اثر، متاثر از سعدی و حافظ است.

5-  آثار الحسینی: در اواخر عمر شاعر و در دو جلد منتشر شده است

6- بهترین اشعار در مناقب آل اطهار(ع): این اثر که در حال حاضر بسیار نادر است، دربرگیرنده گزیده ای از اشعار شاعران مرثیه پرداز از آذربایجان است که به اهتمام استاد سعدی زمان گزینش شده و به چاپ رسیده است.

7- بهار بی خزان: بسیاری از نوحه های جانسوز و معروف استاد سعدی زمان در این اثر وزین به چاپ رسیده و تبلور دهنده مقام والای شاعری او شده است

سخن را با گرامیداشت مقام والای یکی از شاگردان مکتب شعری سعدی زمان مرحوم استاد محمد عابد که چندی پیش رحلت کرد و با بیان چند بیتی از اشعار استاد حسینی که زبان حال حضرت صاحب الزمان(عج) در سوگ امام حسن است، به پایان می برم. عابد بزرگ نیز در مستندسرایی سهمی بسزا داشت.

گئجه گوندوز حسینه حضرت صاحب زمان آغلار

بو نوعیله ائدر ندبه، گلر فریاده قان آغلار

قلک تاخیره سالدی اولمادیم دنیاده یا جدّا

گلیدیم تک قالان وقته، سنه امداده یا جدّا.

گئچیدیم شوقیله باشدان، ائدیدیم جانیمی قربان

جهاد ایلوب باتیدیم قانیمه دعواده یا جدّا

دیار کربلاده اولمادیم بو فیضه من نایل

اونا قیلام عوض، گَلّم اولنجه داده یا جدّا...

"حسینی" یا حسین دلتنگ اولوب طعن و شماتتدن

اماندور قیل توجه، وئرصله دنیاده یا جدّا