سلماس دا محرم لیق مراسیملرینه بیر باخیش
الف) اسکی تورکلرین اؤلوم مراسیم لرینه گیریش
هر ایل تیکرار اولاراق بیر اساطیری- تاریخی شخصین آدینا مراسیم توتماق تورکلرین اسکی دب لرینده ن اولموش دور «داها سونرالار تورکلر باشقا دین لره گیرینجه،بو اسکی دین آیین لر،میللی بیر عرف و عادت حوکمونه گیرمیش دیر. تورکلرده بوندان باشقا «یوخاری دا ماوی سا» ایله «آشاغی دا قارا یئر» آدلی ایکی دینی umde داها واردیرکی ایشته توکیو Tu-kiie لرده بونا «یئرسوب/یئرسو» پری لرینه آتا سایدیق لاری قوردون نامینه ایلده بیردفعه دینی مراسیم یاپیلدیغینا،یئنه ایلده بیر دفعه «روح سا» یا مخصوص مراسیم ایله عیبادت ائدیلدیگینه راست گلیریک
سیاووش آدینا ایسه هر ایل مراسیم توتولارمیش.سیاووش ناغیلی اصلینده بیر تورک ناغیلی اولموش،فردوسی بو ناغیلی تورک قایناقلاریندان آلیب،منیمسه ییب،فارس ادبیاتی آدینا یایمیش دیر.بو ناغیل طبیعتین اؤلوب- دیریلمه سی ایله اویارلی اولوب،سومئر تورکلرنین،دوموزیسی ایله بیرلهشیب ایندیکی«ایل بایرامی» کیمی جانلانمیش دیر
«معبود-دوموزی» هر ایلین قورتولانیندا شهید اولموش یئنی ایلین باشلانیشیندا یئنی دهن دوغولارمیش.سیاووشون یوغ مراسیمی اورتا آسیادا یئرلشن رساملیق منعتینده بویؤک ائتگی قویموشدور.نرشخی سیاووشون اؤلومو ایله باغلی آغلی لارین اولدوغونو قئید ائدیر.بیزجه بو آغی لارین ایزلری نی شاهنامه ده تاپماق اولار.سیاووش خالق بگهنیلن اولدوغوندا اونون اؤلوم گونو- ایلین ایلکین گونو،گون چیخمادان- موغ لار (زرتشت دینی نین روحانی لری) اونون قبیری اوستونه خوروز آپاریب،قوربان ائدهرمیش، لر.کاشغرلی محمود بو مراسیمی بئله آنلادیر: سیاووش آدلانان افراسیابین قیزی «قاز»ین حیات یولداشی اورادا (ینکند- تورک یوردو،سرحده یاخین بیر شهر) اؤلدو.محبوس لار هر ایل بیر کرّه اونون اولدوغو یئرده توپلانیب قوربان کسیب آغلایار،قوربانین قانینی ایسه اونون قانینا (بلکه ده قانین آرخه یعنی یئره) سپرلر،بو ایسه اونلارین دب لری دیر.
ایندی ایسه بو کیمی مراسیم لر بوتون شیعه موسلمان لاری طرفیندهن هر ایل ایمام لارین شهید اولدوغو گون لرده کئچیریلیر،.محرم آیی قمری ایلینین ایلک آیی دیر.بیز بو«آی»آ عایید مراسیم لری سلماس شهرینین گؤز اؤنونه آلیب قیسّاجا قئید ائدیریک.بو قونویا گئنل یاناشیب باشقا شهرلرده کی مراسیم لری ده قئید گتیرمک سونرانین ایشی اولاجاق دیر،آللاه قویسا.
ب) سلماس دا محرم لیق مراسیم لری
سلماس دا قدیم زامان لار محرم آیینا اون- اون بئش گون قالان قاباغا چیخیب مچیدلری،قارالار ایله ایمام حسین حماسه سینده ن آسیلی اولان علم لر- بایراق لارلا بزه ییب اوخوماغا حاضیر ائده ردیلر.محرم آیی نین قاباغینا چیخماق- اوروجلوق آیی کیمی- آذربایجانین باشقا شهرلرینده ده واردیر.اؤرنک اوچون،تبریزده اون گون محرم لیغا قالان شاخسئی دسته سی چیخار.آنجاق مراسیم لرین اصل باشلانغیجی،مچیدلرین اوخوماغی،محرم آیی نین اوولینده اولور.
محرم اوولینده ایمامین شهید اولما گونونه ده ک(عاشورا گونو) هر گون بیر شهید حصر اولوب اونون احوالاتیندان دئمک سلماس شهرینده عمومی بیر دب دیر.بو احوالات دین آدام لاری طرفینده ن منبر اوستونده،منبر آیاغینا دوران،مرثیه اوخویان (روضه خوان)لار طرفینده ن هابئله نوحه اوخویان لارین سؤیله دیک لری نوحه لرده بیان ائدیلیر.آنجاق محرمّین دوققوزونجو گونو(تاسوعا گونو) ابولفضل حضرت لرینه،اونونجو گون (عاشورا گونو) ایمام حسینه حصر ائدیلیر.تاریخ بویو تورکلر آراسی حضرت ابولفضل چوخ سئویلن شخصیت لرده ن اولموش دور
هر گئجه مچیدلرده روحانی لرین دانیشیق لاریندان،مرثیه اوخویان لارین کربلا احوالاتینی حزین سس ایله دئیب اشتراک ائده ن لری آغلاتدیق دان سونرا،مچید ایچینده سینه یا ایسه زنجیر دسته لری ترتیب ائدیلیر.سلماس دا نوحه لرین ریتمی،اوندان دا آسیلی اولاراق زنجیر و سینه وورماق اوچ ضرب دیر.بو ریتم اورمیه ده ده ایشلک دیر لاکین خوی،تبریز و سلماسین باشقا قونشو شهرلرینده ایکی ضرب سیستمی واردیر
سلماس دا گئجه دسته لرین ائشیگه چیخما رسمی یوخ دور.تکجه بو یاخین کئچمیشه کیمی سلماس دا شاخسئی – واخسئی دسته لری گئجه لر محله لره چیخیرلار .البته دئدیکلره گؤره زنجیر – سینه دسته لری اؤنجه لر مچیدلرده ن ائشیگه چیخارمیش لار .اوز – اوزه ایسه گلنده دسته لرآراسیندا داعوا دوشوب بیر – بیری نین داوول لارین ، ائل – بایراق لارین آلارمیش لار . آنجاق بو دبین آرادان قالدیریلدیغی چوخ زامان اولور.
ایندی لیک سلماس دا زنجیر دسته لری ، سینه دسته لری تاسوعا ایله عاشورا گونو محله لره چیخیب خیاوان لاری دولاشیب.بو دسته لری قاباغیندا قوربان نذیری اولا عائله لر قوربان لارینی کسرلر.سود – شربتی نذیر دئیه ن لر ایسه بونلاری مراسیمده اشتراک ائدن لر آراسیندا پایلارلار.دسته لر حاجت لری اولان ائولر ، هابئله خسته خانا اؤنونده دایانیر ، اشتراک ائدن لر اللرینی گؤیه قالدیریب حاجت لرین دیله دیکده "آمین" یا ایسه " قبول اولسون" دئیرلر
سلماس دا امام حسین ماتم مراسمینده ایشتیراک ائدن موسیقی آلتلری داوول ایله چارپانادیر.آنجاق اؤنجه لر بو کیمی مراسیملرده طبل ، قره نئی ، شئیپور ، چارپانا آلتلرینده یارالانارمیش لار.دسته نین سینه – زنجیر ووران صف لرینی اؤنونده امام حسینین آزجا قوشونو خاطیرلادان بیر چوخ علم لر – بایراق لار حمل ائدیلر.هابئله علم لر آراسیندا سود امرجه شهید اولان " علی اصغر"ی گؤز اؤنونه گتیرن بزنمیش بئشیک واردیر.بونلارین یانیندا امام حسینین آتی "ذوالجناح" ی تمثیل ائدن ، ساواش صحنه سیندن چیخمیش بیر آت کیمی بزه نن آت گؤرونور.اشتراک ائدن لردن بیر نئچه یئنی یئتمه اوغلان " آت" آ دوغرو گئده رک بو شعری اوخویور:
فاطمه نور عینی نده ن شئیهه چکرسن
حسین قدرت لیلی گؤز مئیدانه تیکرسن
هارداسالدین حسینی هانی بابامین باشی
سنه قوربان ذوالجناح سنه قوربان ذوالجناح
سونرا " سنه قوربان ذوالجناح" دئیرکن اللرینی آتین آلنینا چکیر ، عاشورا گونو ایسه دئیه نده آتین باشینا سامان سه په رلر
سلماس دا عاشورا گونو مراسیمی داها اطرافلی کئچیریلیر.سینه – زنجیر دسته لری باشلارینا کول یاخمیش حال دا (ایندی اونودولوب) تاسوعا کیمی محله لری دولاشیر نهایت قبیرستانلیغا گئدیب سونرا یئنه هر دسته (هیئت) اؤز مچیدینه قاییدیر. کفن گئیمیش،قمه ووران لار بللی محله لرده توپلانیب اؤرکه لرده شور سالاراق قمه وورورلار.خسته خانادان گلمیش اکیپ ایسه بونلاری پانسمان ائتمک ده یاردیم ائدیر.آنجاق بو اسکی دب،تورکلرله یاشیه اولان دب زامانلا اویغون اولمادیغینا گؤره 1372نجی ایل ده ن یاساق اولموش دور.
عینی زامان دا سلماس شهری نین ایکی یئرینده بیرده بعضی هنده وه ر کندلرده (کهنه شهر ساورا،گول اوزان،حبشی و...) شبئح(شبیه) مراسیمی کئچیریلیر.اؤنجه لر «شبئح» مراسیمی کئچیریلن کندلر بوندان عیبارت اولموش دور:کهنه شهر،گول اوزان،حبشی،قره قیشلاق، خهنهیه/خانقاه،ساورا(سوره)اوله.آنجاق ایندی بو مراسیم اوچون ان اؤنملی کندلر کهنه شهر،گول اوزان،بیرده حبشی اولموش دور
عاشورا گونو ناهاردان سونرا بوتون مچیدلرین هیئت لری،دسته لری،شهرده ن،کندده ن کوهنه شهره توپلانیب اوردا کی امام زادانین زیارتینه گئده رلر.بو زامان کهنه شهرده قارایا بؤرونموش ماتمه باتمیش اینسان لار ده نیزی یارانیر.
ایمام حسینه حصر ائدیلن مراسیم لر ایمامین اوچونه کیمی مچیدلرده داوام ائدیر.نهایت اربعینده مچیدده اولان مراسیم لر تیکرارلانیر.
ج)سلماس دا مرثیه ادبییاتیندا رولو اولانلار:
سلماسین کئچمیشده دهیرلی مرثیه(روضه) اوخویانلاری اولموشدور.بونلاردان "شمسی ماللا" اؤز سئحر ائدیجی سسیله هله ده خاطیره لرده یاشاییر.دئدیکلره گؤره "شمسی ماللا" مرثیه اوخوماغا باشلارکن جماعت قان آغلایاردی. هابئله محمد علی شاه قاجارین بو ماحال دا یئر- یوردو اولدوغونا گؤره کؤهنه شهرده ایکن بیر مرثییه اوخویان ایسته ییر."شمسی ماللا"نی آپاریب "محمد علی شاه " اونون سسینی دینلهدیکده اونا "شمس الذاکرین" لقبینی وئرمیشدیر."شمس الذاکرین"ین اوغلو اولمادیغیندان عایله (سوی) اونودولموشدور آنجاق هله لیک قیز نوه سی دیریدیر
سلماسین باشقا مرثییه اوخویانلاریندان حاجی میر محمود رضوی،حاج میر مهدی سید باقیری،حاج ماللا عباس قاره ای هابئله حاجی ماللا اسماعیل نجفی اولموشدور.حاجی میر مهدینین اوغلو حاجی میر هادی ایندیلیک سلماسدا روحانی دیر.
سلماسدا ده یرلی مرثییه اوخویانلار اولسادا نوحه اوخویانلار او قده ر ده اولمامیشدیر.بورادا محرم لیک مراسیملری اوچون تبریز کیمی شهرلرده نوحه اوخویان گتیره رمیشلر.آنجاق ایندی لیک قوجالمیش"میر جلیل صفوی" سلماسین اسگی نوحه دئینلریندن ساییلیر.هابئله "میرحسن هاشمی" ایله اوغلو"میر احمد" نوحه دئینلریندن اوموشدور میر احمد 1350- نجی گونش ایلینده بیر تصادفده(ترافیک قضاسی) آتاسی"میر حسن" ایسه 1376- دا اجلین اوخونا توش گلیب فانی دونیایا گؤز یومموشلار.
یازار: توحید ملک زاده دیلمقانی