ادبیات مرثیه آذربایجان شاید به این دلیلی که این سامان خاستگاه حکومت شیعی در ایران بوده، از جایگاه ویژه ای در تاریخ مرثیه سرایی ایران برخوردار است.

یکی از مرثیه پردازان توانای این دیار که در روند و نضج ادبیات نوحه بویژه در سالهای اخیر تأثیر شگفت و مؤّثری گذاشته است؛ استاد سیّد رضا حسینی سعدی زمان می باشد.

شادروان سیّد رضا حسینی که دوستانش از فرط اشتیاق و ارادت، به او تخلص «سعدی زمان» داده بودند در نشر نوحه ترکی مقام رفیع و والایی به خود اختصاص داده است به گونه ای که بسیاری از شعرای معاصر آذربایجان که اینک دوران کهولت عمر را می گذرانند خود را مدیون و وامدار او می دانند و دنباله رو سبکی هستند که این شاعر خوش ذوق پی افکنده است.

در رأس این شاعران که مدتهای از مکتب استاد حسینی سعدی زمان خوشه چیده اند؛ می توان به نام دو شاعر فروتن، استاد تائب و استاد حیدر خوندل تبریزی که در شماره یازدهم، متن گفت و گوی خیمه را با وی خواندید - اشاره کرد.

رحیم نیکبخت میرکوهی که در عرصه آذربایجان پژوهشی مطالعات و تألیفات ارزنده و متعددی دارد، ویژگی اصلی شعر مرحوم حسینی سعدی زمان را «مستندسرایی» وی می داند. در ادبیات مرثیه آذربایجان تکیه بر منابع معتبر و موثق تا قبل از حسینی چندان مورد توجه نبود به همین جهت در نوحه های این دیار برخی موارد، گاه با اشعار سست و ضعیف که پشتوانه روایی چندان محکمی ندارد وجود دارد که متأسفانه اینک نیز مورد استفاده برخی از مدّاحان عزیز قرار می گیرد.

امّا سعدی زمان با در نظر گرفتن تحصیلات عالیه اش در دروس حوزوی و دینی و جمع آن با قریحه شاعری و ذوق لطیف خدادادی «نهضت پیرایش تحریفات» را از شعر نوحه آذربایجان، را آغاز کرد.

حسین اشعار خود را غالبا با نوعی تغزّل آغاز می کند و پس از چند بیت به سراغ متن اصلی یعنی ذکر مصائب ائمه اطهار (ع) می رود.

استفاده از منابع ادبی و دقایق لطیف شعری اعم از جناس، لفّ و نشر، تلمیح، ایهام و... در اشعار حسینی فراوان به چشم می خورد امّا در این خصیصه، شعر او به پای سخن شاعر همشهری اش ذهنی زاده تبریزی - که در شماره های آتی خیمه بیشتر درباره او خواهیم نوشت - نمی رسد.

نوحه ی حسینی سعدی زمان سبکی مشخص دارد، به این معنی که او مفاهیم حماسی حادثه کربلا را با مباحث عاطفی و زبانی ساده و تصویری سوزنده در هم می آمیزد و دست آخر با چاشنی ذوق و صنعت شاعرانه، شعری پدید می آورد که انسان با شنیدن آن مدهوش می شود:

علی اکبر نجه لیلا سنون تک گولدن آیریلسون

جفای خار یله مشکلدی گول، بولبولدن آیریلسون

گو زوم یاشی آخار دریا کیمی دائم بو سوداده

سینیق کشتی کیمی جسمم قالوب ذخار دریا ده

و صالون بر سینیق فلکه علی ساحلدی دنیا ده

یئتو بدور ساحله ایمدی نجه ساحلدن آیریلسون

مرحوم حسینی سعدی زمان، غالبا در هامش کتاب مأخذی را که در سرون شعر از آن منابع بهره برده ذکر می کند و این یکی از ویژگی های منحصر به فرد اوست که پیش از او سابقه نداشته است.

وی در اواخر عمر بر آن بود که کلمات قصار ائمه ی اطهار (ع) را به صورت مقتل و به طور خاصی به نظم در آورد، منتها ضعف قوا و کهولت سن و بیماری مانع از تحقق این امر شد.

زندگی نامه ی مختصر

سیّد رضا حسینى (سعدی زمان) در سال 1289شمسى، در خیابان منجّم تبریزی به دنیا آمد. او پس از اتمام دوران ابتدایی تحصیلات، به فراگیری ادبیات فارسی و عربی و علوم اسلامی روی آورد و هم زمان در اداره ی ثبت اسناد تبریز مشغول به کار شد. از همان عنفوان جوانی به حلقه ی تدریس استادان علوم انسانی در تبریز راه یافت و در تاریخ، منطق، کلام، فقه، معانى، بیان، لغت و... مطالعات گسترده ای انجام داد و اطلاعات گران بهایی کسب نمود.

نخستین بارقه های شاعری از 14سالگی در وی زده شد و با انتشار اولین ذکر شعرش به نام «کنز الحسینی» اعجاب هم عصران را برانگیخت و نامش بر سر زبان ها افتاد.

حسینى، سعدی زمان، در عین برخورداری از طبعی لطیف و ذوقی سرشار، هرگز زبان به مدح کسان نیالود و تنها در رثای سالار شهیدان شعر گفت.

نه بهر پول به هر پست فطرتی مداح

نه در حضور کسی خاک آستانم من

بر آن سرم که نباشم رهین منّت خلق

بر آن چه دوست رضا شد، رضا بر آنم من

به دل محبت سلطان دین علی دارم

غلام شاه جهان، «سعدی زمانم» من

این شاعر توانای آذربایجان، سرانجام پس از سال ها تحمل بیمارى، شامگاه روز یک شنبه 15 تیرماه 1365 برابر با 28 شوّال 1406 قمرى، در تهران درگذشت و در جوار آرامگاه حضرت عبدالعظیم حسنی مدفون شد.

آثار:

1- کنز الحسینى: این کتاب نخستین اثر شاعر است. پس از چاپ این مجموعه بود که سواد شعر او دست به دست می گشت و نامش بر زبانها بود. کنز الحسینى در دو مجلّد منتشر شده است.

2- چهارده معصوم حسینى: شاعر در این اثر، زندگانی حضرات ائمه ی اطهار (ع) را با استناد به کتب معتبر روایی و به نقل از منابع اهل تسنن و تشیع به نظم در آورده است. این اثر از لحاظ جامعیت موضوع و همچنین مستند بودن و نیز سوزناکی اشعار، یکی از مهم ترین کتب نوحه در ادبیات مرثیه ی آذربایجان به شمار می رود و محل مراجعه ی نوحه خوانان است.

3- لمعات حسینى:

4- نجوم درخشان: این اثر که در دو جلد منتشر شده است، اشعار فارسی حسینى را تشکیل می دهد.

5- آثار الحسینى: این کتاب در اواخر عمر شاعر در دو جلد تدوین شده است.

6- بهار بی خزان.

7- بهترین اشعار در مناقب آل اطهار(ع): در این اثر که امروزه بسیار نادر و کمیاب می باشد، استاد حسینى برگزیده ای از اشعار شاعران آذربایجان را به همراه اشعار خود که همگی در سوگ حضرت سیّد الشهدا(ع) می باشند، به چاپ رسانیده است.

پایان سخن را به درج ادبیاتی از مراثی استاد سیّد رضا حسینى اختصاص می دهیم:

گیجه گوندوز حسینه حضرت صاحب زمان آغلار

بو نو عیله ایدر ندبه گلر فریاده قان آغلار

فلک تأخیره سالدی اولمادیم دنیاده یا جدّا

گلیدیم تک قالان وقته سنه امداده یا جدّا

گئچدیم شوقیله باشدان ایئدیم جانیمی قربان

جماد ایلوب با تیدیم قانیمه دعواده یا جدا

دیار کربلاده اولمادیم بو فیضه من نایل

اونا قیلام عوض کلَّم اولنجه داده یا جدا

او وقته خیمه گاهه ذوالجناهون یوز قویوب نالان

عیالون خیمه دن چِخدی همان اثناده یا جدا

«حسینى» یا حسین دلتنگ اولوب طعن و شماتتدن

اماندم قبل توجه و هر صله دنیا ده یا جدا