اشاره:

سرزمین آذربایجان، بخش پراهمّیت و مهمی از ادبیات آئینى، بویژه مرثیه را به خود اختصاص داده است؛ به گونه‏ای که از چندین سده‏ی پیش تاکنون، اشعار ترکی وفارسی شاعران این سامان، نقل محافل مذهبی می‏باشد.

از اواسط قرن دوازدهم، که آخوند ملا محمّد حسین مراغه‏اى، متخلص به «دخیل» ادبیات نوحه‏ی ترکی را به حالتی مدوّن و سامان‏مند در آورد، پس از او نیز کسانی چون سیدعظیم شیروانی و میرزا علی اکبر صابر در باکو، راه او را ادامه دادند؛ میرزا محمّد تقی قمری دربندى، ذلیل تبریزى، دلریش، ابوالحسن راجى، روضه‏گر تبریزی و حقیر خویى، بعدها سلسله الذهب بزرگان نوحه‏ی ترکی شدند.

تاریخ ادبیات نوحه‏ی آذربایجان، یکی از مباحث ارزشمند و قابل اعتنا می‏باشد که تلاش اهل علم و ذوق را می‏طلبد، تا زوایای پنهان این مجموعه در تاریخ کاویده شود.

بنابراین ضرورت، سرویس ادبیات و هنر آئینی نشریه‏ی «خیمه»، در نظر دارد، حتّی الامکان در هر شماره از نشریه، مطالبی را در خصوص شاعران، مدّاحان، هیأت‏های مذهبی و اخبار و رویدادهای مذهبی آذربایجان، تقدیم خوانندگان عزیز نماید.

آنچه می‏خوانید، مصاحبه‏ای است با استاد حیدر خوندل، شاعر مرثیه پرداز آذربایجان، که این روزها در بستر بیماری زمین گیر است. به امید شفای عاجل وبهبود هر چه سریعتر این شاعر پیشکسوت، دل به گفته‏های این شاعر دلسوخته‏ی حسینی می‏دهیم.

سرویس ادبیات و هنر آئینى

ادبیات مرثیه و نوحه سرایی در دیار آذربایجان، از قدمتی دیرین برخوردار است؛ تأملی کوتاه بر آثار به یادگار مانده از شاعران مرثیه پرداز، نشان می‏دهد که شاهکارهای بی‌نظیری در این وادی آفریده شده است؛ که متأسفانه هنوز در غبار فراموشی پنهان مانده‏اند اگر بگوییم شاید علّت این همه کم لطفی‏ها بر ادبیات مرثیه آذربایجان، خود ما هستیم، چندان گزافه نگفته‏ایم پس بهتر است حداقل در این مورد ویژه، گناه را به گردن دیگران نیندازیم!

چندی پیش به سراغ یکی از نوحه پردازان توانا و پراحساس آذربایجان رفتیم که مدت مدیدی است در بستر بیمارى، مأوا گرفته است. نام استاد حیدر خوندل را شنیده‏اید و حتما او را می‏شناسید اگر جلد اول کتاب ارزشمند «ادبیات اوجاغی»، نوشته‏ی استاد یحیی شیدا را تورقی کنید، در آن می‏خوانید:

*

«حیدر خوندل، که در شعر هم «خوندل» تخلص می‏کند، به سال 1304در شهر قهرمانپرور تبریز، محله‏ی باستانی «اهراب» در خانواده‏ای مذهبی چشم به جهان گشود. در پنج سالگى، راهی مکتب شد و تحصیلات مقدماتی را فرا گرفت و سپس برای تأمین معاش خانواده، دست از مکتب کشید و هر وقت مجالی پیش آمد، به مطالعه پرداخت و با حضور در محضر روحانیون، قرآن را به طور دقیق یادگرفت و خود، جلسات درس قرآن ترتیب داد و شاگردانی تحویل جامعه نمود.

«خوندل» از 20سالگی از پریِ شعر، الهام گرفت و به سرودن اشعار مذهبی پرداخت. وى، عقیده دارد که نوشته هایش توشه‏ی آخرت است؛ به همین باور، تمام اشعار او را نوحه ومرثیه تشکیل می‏دهد. این اشعار بسیار ساده و روان و از دل برآمده است، که بر روح هر خواننده، تأثیر شتابزده به جا می‏گذارد. اشعار «خوندل» اغلب در مجالس عزا گسترش و رونق دارد.

تواضع و فروتنی شاعر را می‏توان در آن اشعار به طور محسوس دریافت.»

حاصل این گفتگوی و صمیمی و البته کوتاه و مختصر ما را - بدلیل رعایت حال ایشان - که در کنار بستر بیماری ایشان انجام گرفت، در ذیل می‏خوانید.

*

خیمه: استاد خوندل! لطفا از آغاز زندگی وتحصیلات خود بگویید؟

من سال 1304در محله اهراب تبریز به دنیا آمدم. مدرسه به شیوه‏ی جدید ندیده‏ام؛ منتها در مکتب، برخی از کتب را خوانده‏ام. آن سالها برای تأمین معاش خانواده، دست از تحصیل کشیدم وکار می‏کردم.

خیمه: چگونه شد که به عالم شاعری روی آوردید؟

کودک خردسالی بیش نبودم که پدر، دستم را می‏گرفت و به مجالس شعر وهیأت‏های مذهبی می‏برد. اشعاری که مدّاحان می‏خواندند در من تأثیر شگرفی می‏گذاشت. هر کس در آن مجالس، عشق وعلاقه‏ی خود را به گونه‏ای بروز می‏داد؛ من نیز بدان امید که از دستم چیزی برآید، احساس کردم که شاعرم. «شعر» برای من خیال بود! عشق بود!

خیمه: استاد! اولین شعری را که سروده‏اید، به خاطر دارید؟!

متأسفانه فراموش کرده‏ام! این روزها به خاطر کسالتی که وجودم را گرفته، خیلی چیزها را از یاد برده‏ام.

خیمه: سالهای کودکى، به کدام هیأتها می‏رفتید؟

بیشتر به هیأت‏هایی که در محله‏ی خودمان بود. عرب لیل آباد، زنجیر زنان و... می‏رفتم که انگیزه‏ام برای خدمت به سیّد الشهدا (ع) بیشتر تقویت شود.

خیمه: بیشتر با کدام شاعر، مأنوس بودید؟

مرحوم حسینى، سعدی زمان، تأثیر عجیب و فوق العاده‏ای در من گذاشته بود. «آقا» نه تنها در شعر، که در زندگی من نیز مؤثر بود. با مرحوم ذهنی‏زاده نیز حشر و نشر داشتم؛ منتها مرحوم ذهنی را ندیده بودم؛ سیدرضا چیز دیگری بود.

خیمه: خاطره‏ای از آنها دارید؟

تمام با آن‏ها، بودن خاطره است. بودن درکنار آن‏ها را در خلوت‏های تنهایی‏ام مرور می‏کنم.

خیمه: استاد! آیا شیوه‏ی خاصی را در شعرهایتان دارید، یا از شاعری خاص پیروی می‏کنید؟

من، هر چه را به یاد داشتم، به روی کاغذ می‏آوردم. در شعر استادی ندیده‏ام و تقلیدی نکرده‏ام.

خیمه: استاد! شما در اشعار خودتان ارادت خاصی به حضرت زهرا (س) نشان داده‏اید واین اشعار به گونه‏ای از دیگر شعرهایتان متمایز و ممتاز هستند، علت را در چه می‏دانید؟

راست می‏گوئید! خودم هم نمی‏دانم چه اتفاقی افتاده است! وقتی قلم در مصیبت خانم می‏نویسد، حال و هوای دیگری می‏شود که وصف‏ناپذیر است. من هم نمی‏دانم!

خیمه: شعری دارید که با این بیت آغاز میشود:

واحسرتا آیریدی اجل یاری یاریدن

زهرانی آلدی حقی گئدن شهریاریدن...

این شعر از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است، نظرتان در مورد این شعر چیست؟

-این شعر را خیلی دوست دارم. یک روز دلم خیلی گرفته بود؛ حالت عجیبی داشتم واحساساتم تحریک شده بود؛ می‏دیدم که شعر از درونم می‏جوشد و لبریز می‏شود. حالت عجیبی دست داده بود. بغض داشتم. قلم به دست گرفتم و این شعر را آوردم. من هم اعتراف می‏کنم که این شعر، همیشه در تنهایی برلبانم جاری است.

خیمه: استاد! در مورد اینکه می‏گویند؛ «دیگر این روزها، شاعران بزرگ و موثّری به وجود نمی‏آید»، نظر شما چیست؟ علت را در چه می‏دانید؟

من این نظریه را قبول دارم. این روزها شاعر بزرگ به وجود نمی‏آید. البته منظورم در ادبیات نوحه است. قبلا چند نفری بودند؛ امّا حالا...

به نظر من، شعر مرثیه در آذربایجان به مرحوم حسینى، سعدی زمان، خاتمه یافته است. شعرهای امروزی لطیف نیستند.

خیمه: پس موقعیت شعر مرثیه را مطلوب نمی‏دانید؟

نه! ادبیات نو، خیلی پسرفت کرده است! خیلی به عقب برگشته! نمی‏دانم شعر خوب نمی‏گویند، یا اینکه می‏گویند و به دست ما نمی‏رسد!

خیمه: چرا در اشعار شما صنایع ادبی فراوان به چشم می‏خورد؟

فکر کنم کمی تلاشم زیاد بوده است. این اشعار، زائیده‏ی فکر و خیال و عشق من هستند. در صنایع ادبی ومعانی و بیان استاد به خصوص ندیده‏ام. کسانی که از گوشه و کنار، شعرهایم را مطالعه می‏کنند، همین نظر شما را دارند. ظاهرا شعر با صنایع و آرایه‏های ادبى، دلنشین‏تر می‏شود.

خیمه: بیشتر در چه زمینه‏ای مطالعه می‏کنید؟

بیشتر به ادبیات، تفسیر قرآن وعلوم قرآنی علاقه‏مندم. امّا کتابی که در حوزه‏ی ادبیات، زیاد دوست دارم «غزلیات سعدی» است. او در زبان شعری من تأثیر عمده‏ای گذاشته. سعدی مقام والایی در شعر دارد.

خیمه: و مولوى؟!

مولوى، سبک ویژه و مخصوص به خودی دارد. کسی نمی‏تواند شبیه او سخن گوید. من زیاد از عرفان سر در نمی‏آورم، مولانا یک عارف است و سعدی یک شاعر. شعر سعدى، روانتر از شعر مولانا است.

خیمه: پس از فوت همسرتان، شعری هم برای ایشان گفته‏اید؟

خیر! من هیچ وقت شعر را با مسایل دیگر، مخلوط نمی‏کنم. قلم شعری من در مورد مصائب ائمه‏ی اطهار (ع) می‏نویسد. اینها را نمی‏شود با مصیبت‏های دنیوی قاطی کرد. از فوت همسرم بسیار اندهناکم؛ او رفت و مرا تنها گذاشت؛ امّا مصائب ائمه جداست!

خیمه: چه توصیه‏ای به هیأتی‏ها دارید؟

باید پاکی را رعایت کنیم. آلودگی‏ها ما را بدبخت می‏کنند و زندگی را تباه می‏سازند! خدا ما را پاک آفریده و شایسته نیست خود را بیالائیم. حیف نیست، آدمی پاک نباشد؟!

خیمه: استاد! گویا «خوندل» تخلص شعری شماست و نام اصلی تان نیست؟

درست است! من «حیدر شبگرد»م. بعدها از «شبگرد» به «خوندل» تغییر نام دادم. مدتی شبگردی کرده‏ام و اینک خوندلم! این نام را از نام هیأت مرحوم دلخون به عاریت گرفته‏ام.

خیمه: استاد خوندل، بیتی برایمان بخوانید؟

واقعیت زندگی من در این شعر نهفته است و آن را به یادگاری به شما می‏گویم.

بسم حکایت دل هست با نسیم سحر

ولی زبخت من امشب سحر نمی‏آید!

در حالی که استاد در بستر بیماری آرامیده بود و اشک در چشمانش غوطه می‏زد، با او وداع گفتیم و خانه‏ی ادبیات نوحه‏ی آذربایجان را ترک کردیم....