عاشورا گۆنۆ امام شهید اوْلاندان سوْرا خئیمه‌لرین تالانماسێ

قوْشار: حاج عباسقلی یحیوی اردبیلی (تاج‌الشعراء)

عاشورا گۆنۆ ایمام حۆسئن(ع) شهید اوْلاندان سوْرا «عمر بن سعد» خئیمه‌لرین تالاماغێنا ایذن وئردی و بۇ آرادا ایمامین اهل-وْ-عیالینه چوْخ نیسگیللی اوْلایلار یاراندێ، ائله اوْنا گؤره مرثیه شاعیرلریمیز (آغێت قوْشارلارێمێز) بۇ اوْلایا عایید چوْخ زنگین یاپێتلار یارادێبلار و دئمه‌ک بیر مرثیه شاعیری تاپماق اوْلماز کی «غارت خیام» آدێندا نوحه، مرثیه و افرادی اوْلماسێن. و بؤیۆک قوْشارێمێز حاج عباسقلی یحیوی اردبیلی (تاج‌الشعراء) دا بۇ بارده چوْخ دَیه‌رلی شئعرلر قوْشۇب.

ایندی بۇ چاغدا حاج یحیوی‌نین «پرچم عزا» آدلێ کیتابیندان  بیر نئچه نوحه و شئعر «غارت خیام» باره‌سینده اوْخۇیاق:

 

رجز

گل خئیمه‌لر تالاندێ یا سییئد-وْ-الائمه
بیمارون اوْددا یاندێ یا سییئد-وْ-الائمه

شئمرین الینده خنجه‌ر، خون-ی-خودایه باتدێ
زهرا اوْ قانێ دۆتسۆن، گوْداله معجه‌ر آتدێ
«زینب»ده تللین اۆسته، باشدان الین اۇجاتدێ
بیر قاچدێ بیر دایاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه


یاتما نجف چؤلینده، گل گؤر نه وار مناده
قۇربانلارۇن کسیلدی، قان داشدێ کربلاده
تۇفان-ی-ظۆلمه دۆشدۆ، غرق اوْلدۇ خانه‌واده
عاله‌م قرا بوْیاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

هر آن یاغار یئر اۆسته، گۆن کۆره‌سینده‌ن آذه‌ر
قۇملار قێزێب یا پیشمیش، قان یاره‌لرده قَینه‌ر
بۇ حالیده حۆسئینه لازێمدێر آب-ی-کوثر
سۇ تئز گتیر اماندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

گل قوْیما ذوالفیقارون الده‌ن اله یئتیشسین
میراث-ی-انبیانی، اغیار الینه دۆشسۆن
اهل-ی-حره‌م ایساره‌ت چنگالینه ایلیشسین
ظوْهر اوْلدۇ ایش دوْلاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

سئل تک تؤکۆلدۆ لئشکه‌ر یوْخدۇر اوْنۇن حئسابی
باغلاندێ کربلاده، ظۆلم-وْ-بلا کیتابی
شاهانه خئیمه‌گاهون، پیراهه‌ن-وْ-طنابی
دوْغراندێ پارچالاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

دۆشمه‌ن سوْیۇب آپاردێ، خرگاه-ی-شاه-ی-دینی
زنجیره باغلایێبلار اطفال-ی-نازه‌نینی
زینب اوْلۇب حۆسئینین گویا کی جانئشینی
سولتان-ی-کارواندی، یا سییئد-وْ-الائمه

قاتیل سالێب یۆز اۆسته، مظلوم-ی-کربلانی
آرخاسێ اۆسته دؤنده‌ر، «مذبوح مِن قَفانی»
گل رو بئقئبله ائیله، بۇ مؤحته‌ره‌م فدانی
آخه‌ر وضوسی قاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

اوْل باخبه‌ر حۆسئینین بی‌حدّ یاره‌سینده‌ن
سینه یاراسێ چوْخدۇر، چرخین سیتاره‌سینده‌ن
دریای-ی-قتلگاهه، اعضای پاره‌سینده‌ن
قان سۇ کیمی رواندی، یا سییئد-وْ-الائمه

آتلارا نعل-ی-تازه، وۇردۇلا اشقیالر
محو ائیله‌سینله نعش-ی-سولتانی چارپالر
تئز درک ائله حۆسئینی بلکه اوْ بی‌حیالر
گؤردی سنی اۇتاندێ، یا سییئد-وْ-الائمه

بۆلبۆلرون داغێلمێش صحرایه دسته-دسته
گۆلزاری ترک ائدیبدیر، موْرغان-ی-پرشیکه‌سته
گرد-وْ-غوبار ائنیبدیر افسورده گۆللـه‌ر اۆسته
گۆلشه‌ن سوْلۇب خزاندی، یا سییئد-وْ-الائمه

کم ائتمه یحیوی‌ دن انعامیوی اماندی
عئشقیزده باغلانێبدێر زنجیره چوْخ زاماندی
یعنی سیزین قاپێزدا شاعیردی نوحه‌خوان دی
هم کلب-ی-آستاندێة یا سییئد-وْ-الائمه

افراد

زمان-ی-فیتنه‌ی-ی-مرحب ده جنگ-ی-خیبر ده
عرب یهودی‌لرینده‌ن اوْ سخت گۆنله‌رده

بیر عیدده‌سی گئجه وقتی قاچێب بییابانه
خیلاصه گلدی پناهه‌نده اوْلدۇ ایرانه

اوْلار حیمایه‌ت-ی-ایراندا قالدێ بیر مدّت
پس از هوجوم-ی-عرب، سالدێلار اله فۆرصه‌ت

اوْ سرزه‌مین کی اوْنۇن نئینه‌وانیدی آدێ
گؤز ایشله‌دیکجه بییابان، یوْخۇدۇ آبادێ

کنار-ی-نهریده بیر خوْش مکاندا سۇ جاری
یارێم آغاج طره‌ف-ی-تلّ زینبییه ساری

نزول ائدیب اوْ بییابان‌نئشین عرب اوْردا
کمال-ی-هیممه‌تله ائتدی بیر قریه بنا

کنار-ی-نهری قازێب کئشتزار ائله‌دیله‌ر
اکیبله باغ اوْرانێ نوبهار ائله‌دیله‌ر

اوْلار امور زراعه‌تده ائیلیردی تلاش
اله گلیردی سر-ی-حاصیل ائحتییاج-ی-معاش

بۇ طرزیله نئچه ایلله‌ر کئچیب زمانه دؤنۆب
نه گؤردیله‌ر کی هوا رنگی زعفه‌رانه دؤنۆب

قارا یئل اسدی یئره یاغدێ قێرمیزی توْپراق
داغا داشا حرَکه‌ت دۆشدۆ، تیتره‌دی نوْه طاق

یئتیردی اهل-ی-جهانه منادیان-ی-سما
صئدای-ی-«قُتل‌الحسین فی الفلات کرب-وْ-بلا»

همان گۆن ایدی حۆسئن اؤلدۆ ختم اوْلۇب دعوا
قرین-ی-وقت-ی-غروب ایدی عصر عاشورا

بئله دئییلله اوْ کند اهلینین بیری چؤلده‌ن
بیچیب گتیرمیشدی بسته‌‌ی-ی-گییاه-وْ-چمه‌ن
*
* بسته: باغ، نئچه باغ اوْت/

بۇ عیلله‌ته اوْ جاوان چێخمێشدێ بام اۆسته*
عله‌فلری قوْیا بام اۆسته دسته-بئده‌سته
* بام اۆسته: دام اۆسته، دامۆسته

اوْنۇن ساتاشدێ اۇزاقدان گؤزۆ بییابانه
قارا دۇمان قارێشۇب
* بیر آلوْولێ تۇفانه
*قارێشێب

آلوْو گؤگه اۇجالاندا قار دۇمان دایانێر
آلوْو یاتاندا یاشێل تۆسدیده‌ن
* هوا بوْیانێر
* تۆستۆ: دود، تۆسدۆ

گۆنۆن باتان چاغێدێر، گئتدیکجه نور آزالێر
آلوْو گۆنۆن چکیله‌ن یئرله‌رینه شؤگه
* سالێر
*شؤگه: ؟؟

«نجف» چؤلینه آلوْو باش اَگیر، دالێ چکیلیر
فراتین اۆسته ائنیر ریزه-ریزه کۆل تؤکۆلۆر

تعجّب ائتدی بۇ نه شؤعله دیر نه توفان دیر؟
یانان مکان نه شهه‌ر دیر و نه دئهئستان دیر

اَیه‌ر قبیله دۆشۆب اوْردا یاندێرێبدێ اوْجاق
اوْجاق اوْدێندا آلوْو تۆسدۆ اوْلمئیور
* بۇ سایاق
*اوْلمایێر

اۇجا سسیله نیدا ائتدی ائی گوروه-ی-یهود
چێخون
* باخۇن* اۇجا یئرده‌ن ندیر بۇ شؤعله-وْ-دۇد
* چێخێن/باخێن

گؤرۆن یانان یئر هایاندۇر* کیمون* قبیله‌سیدور*
دگه‌نده یئل گلور* هر دم زنان اۇشاق سسیدور*
* هایاندێر/کیمین/...سیدیر/گلیر/سسیدیر

قریه اهلی هامێ بامه چێخدێ سۆرعه‌تیله‌ن
باخاردێلار اوْیانان سرزه‌مینه دیققه‌تیله‌ن

زبسکی بیر نفه‌رون* چوْخ اۇزاق گؤره‌ردی گؤزی*
ایکی آغاجلێغا باخسئیدی
* درک ائده‌ردی گؤزی
*نفه‌رین/ گؤزۆ/ باخسایدێ

باخۇب-باخۇب* دئدی ائی وای غریبه حادیثه وار
قوْشۇندۇ سئل کیمی، خئیمه یانۇر
* قاچۇر* قێزلار
* باخێب/یانێر/قاچێر

پییاده آتلێ عربلر دی بیر-بیره قارێشێب
زنان اۇشاقدێ قاچێر، نئچه خئیمه دیر آلێشێب

گره‌ک گیده* بیر بۇ حالی تفتیش ائله‌مه‌گه
قبیله نیسبه‌تیمیز اوْلسا بیز گیده‌ک
* کؤمه‌گه
* گئده/گئده‌ک

وارێدێ بیر نفه‌ر اوْل یئرده شئیخ-ی-روشندل
ائدوب
* بۇ امر-ی-مهمّی قبول، الحاصیل
* ائدیب

قباله‌لی عربی بیر آتا غزال شیکار
گؤتۆردۆ نئیزه‌سینی اوْلدۇ سۆرعه‌تیله سوار

آتا ویروب* نئچه قمچی یئرینده‌ن اوْیناتدێ
یارێم آغاج یوْلۇ طئی ائتدی مقصه‌ده چاتدێ
* وۇرۇب

نه گؤردۆ جنگ اوْلۇنۇب بیر وسیع مئیداندیر
جنازه‌لر یێخێلۇب
* یئرده قانه الواندێر
*یێخێلێب

بده‌ندی، قوْلدێ، بیله‌کدیر دۆشۆبدۆ صحرایه
یارالێ باشدێ ویریلمیش
* جیدای‌-ی-اعدایه
*وۇرۇلمۇش

اوْ یاندا غاره‌ته مشغول رحمسیز لئشکه‌ر
قالۇب
* نئچه نفه‌رین اللـه‌رینده بیر معجه‌ر
*قالێب

نمه‌د دی مسنه‌د دی قالیچه دیر تاپان آپارێر
حره‌مسرانین اثاثییه‌سین چاپان آپارێر

بۇ یاندا خئیمه دن افلاکه قوْزانێبدێ شرار
باسێب هوانین اۆزۆن تیره‌ رنگ گرد-وْ-غۇبار

اۇشاق بؤیۆک خانێم عوره‌ت دی خێرداجا قێزلار
آیاق یالێن باش آچۇخ
* خئیمه‌ دن ائدیلله فرار
*آچێق

اوْ بینوالرین هر تک تکین قوْوان چوْخدۇر
دۇتۇب وێرانلارێ
* چوْخ، بیر نفه‌ر کؤمه‌ک یوْخدۇر
*وۇرانلارێ

اۇشاقلارێن باشێنا قمچی‌لر ائنه‌نده گؤرۆر
قۇلۇنۇ بیر اۇجا قامه‌ت خانێم قباقه
* وئریر
*قاباغا

قاچێر اوْیان-بۇیانا، چنگ-ی-ظۆلم دن آلسێن
بالالارێن باشێنا شهپه‌ر-ی-وفا سالسێن

بیر اۆچ یاشێندا بالا یۆز* قوْیۇب بییابانه
دۇتۇبدۇ دامه‌نی آته‌ش قاچێر یانا-یانه
*اۆز،رو، رخ

بئله بیلیر قۇتارێب جانێنێ یانار اوْددان
ائله اۆزۆن ایتیریب یانماغێ چێخێب یاددان

قاچێر-قاچێر دایانێر، دامه‌نینی دسته‌له‌ییر
اوْدۇ کئچیرتمه‌گه باشێن اگیر اوْدۇ پیله‌ییر

آلوْو چالێر فوْری دامه‌نین بۇراخێر
کؤمه‌ک گزه‌ر اؤزۆنه، تئز اوْیان-بۇیانه باخێر

اوْ شئیخ نقل ائیلیر گؤردۆم آز قالێر یانسێن
باشێندا معجه‌ری زۆلفۆ یۆزۆ آلوْولانسێن

منیم اوْنا اۆره‌گیم یاندێ فیکرینه قالدێم*
اوْدێن کئچیرتمه‌گه دؤندۆم دالێجاق آت سالدێم
*غمینه دۆشۆندۆم، قایغێ‌سێنا قالدێم

آیاق سسین ائشیدیب دؤندۆ باخدێ گؤردۆ منی
دایاندێ قوْرخدۇ الی اسدی تیتره‌دی بده‌نی

منی ده ائله‌دی غاره‌تگه‌رین بیریسی گۆمان
دئدیم کی قوْرخما خانێم قێز، سنه آنام قۇربان

اوْ کوفه اهلی کیمی من قاچێب یوْران دگیله‌م*
سنی بۇ سیننیده قوْرخما سوْیۇب وۇران دگیله‌م
* قاچێب یوْران دگیله‌م: بۇنۇ دۆزۆ «قاچێردێب یوْران دگیله‌م» اوْلار آنجاق شئعر ده وزن گؤزله‌مک گره‌کدیر.

دایان دیان ائیلیم ائی اسیر-ی-آته‌ش پوش
اته‌گیوین اوْدۇن آللاه ریضاسێ خاموش
*
*چوْخ مرثیه شئعرلرده و آیرێ شئعرلرده ده اوْد (آتش) سؤزجۆیۆن «اوْت» یازێرلار و حاجی یحیوی ده اوْت یازێب، آنجاق اوْت و اوْد ایکی سؤزجۆگ‌دیرلر و آیرێ آنلامدا. اوْت: علف، گیاه/اوْد:آتش

منیم محبت‌یمی گؤردۆ گؤز یاشێن اله‌دی
اده‌بله قوْیدۇ الین سینه‌یه سلام ائله‌دی

دئدی نه دینده‌سن من کی بیلمیره‌م یا شئیخ
بۇ چؤلده بیزله‌ره رحم اهلی گؤرمۆره‌م یا شئیخ

کیتاب-ی-دینیوه آند ایچ، عیناده دۇرمییاسان*
اوْلار کیمی منی سن قمچی ایله وێرمییاسان
*
*دۇرمایاسان/وۇرمایاسان

سؤزۆن ایه‌ر اوْلا دوْغرۇ ریضا ایله‌ن گئده‌ره‌م
دییه‌ره‌م عمّه‌مه لوطفون، سنی دوعا ائده‌ره‌م

دئدیم قسه‌م اوْلا توراته چون یهودم من
خانێم ریضا دگیله‌م ذرّه منده‌ن ایجییه‌سن

دئمه اوْلار کیمی من ظاهیره‌ن اهل-ی-قۇرآنه‌م
ایمامی اۆلدۆرۆره‌م سؤیلۆره‌م مسلمانه‌م

ایجازه وئردی دۆشۆب دامه‌نینی سؤندۆردۆم
وئریب تسلّی محبت دیلیله دیندیردیم

سکوت وئردی اوْ نالان قێز آغلاماغێنا
الین آتێب لچه‌ک آلتدا ایکی قۇلاغێنا

ایکی بالاجا قێزێل گوشواره‌سی الده
کمال-ی-معذه‌ره‌تیله دۇرۇب موقابیلده

تعاروف ائتدی دئدی آل بۇ تؤحفه‌نی یا شئیخ
وارێم بۇدۇر وئریره‌م بخش ائیله منی یا شئیخ

دئدیم خانێم منه عاده‌ت دگیل اسیر سوْیماق
سن آلماسوْن
* دئدی یا شئیخ اؤزگه‌لر آلاجاق
* آلماسان

دئییر کی گؤردۆم اوْنۇ گفتئگو ائده‌ن وقته
دیلی داماغا دگیر سسله‌نیردی چون تخته

چێخێب قاچێب اوْد ایچینده‌ن، یۆزۆنۆ توْز بۆرۆیۆب
اؤزۆ اوْ قدری عطه‌شدیر دوْداقلارێ قۇرۇیۇب

حماییلیمده‌‌ن آشێردێم یئره سۇ قومقومه‌سین
سۇ دوْلدۇرۇب اوْنا وئردیم سۇ مشره‌به‌سین

سۇ جامین آلدێ الیمده‌ن اوْ نازدانه بالا
چکیبدی معجه‌رینی جامین اۆسته دۆشدۆ یوْلا

دئدیم خانێم بۇ نه اسرار دیر عمه‌ل ائدیسه‌ن؟
لچه‌ک دالێندا سۇیۇ گیزله‌دیب هارا گئدیسه‌ن؟

دئدی منیم بالاجا بیر باجێمدا وار چوْخ عطه‌ش
آپارێرام بۇ سۇیۇ خئیمه‌ده ائدیبدیر غش

دئدیم خانێم داخێ سم گئتمه خانێمان داغێلێب
اوْ قێز هایاندا قالێب؟ خئیمه-وْ-مکان داغێلێب

دوباره گئتمه قایێت سالما جانیوی خطه‌ره
اوْ ظۆلم ائده‌نلرین آل الده قمچی‌سین نظه‌ره

پناهگاهین اگه‌ر اوْلسا گئت پناهه‌نده
منیم آتێما سوار اوْل جیلوْ چکیم منده

آت اۆسته راحه‌ت اوْتۇر من پییاده یوْل گئده‌ره‌م
پناهیوه یئتیریب خیدمه‌تیم تمام ائده‌ره‌م

دئدی ریضای آللاهێنێ خاطیرین ایسته‌ر
اؤزۆن دایان منه امما نجف یوْلۇن گؤسته‌ر

منیم پناه-وْ-اۇمۇدۇم همان طره‌فده یاتێب
بابامدێر حئیدر-ی-کررار، علی نجفده یاتێب

بۇ ظۆلم دن ائدیم آگاه من شه-ی-زمه‌نی
اۇمۇد ائویم دی بابام ساخلاسێن یانێندا منی

و بیرده شاعیریمیز یحیوی‌نی عُقباده
غولام-ی-خاصّ ائله‌سین، اوْل جوار-ی-اعلاده

یۇخاریداکی «افراد» دا من شاعیرین اؤز دئییشینده‌ن بیر نئچه‌سین متنیده گتیردیم و آنجاق اوْلارێن ادبی فوْرماسێن هر بئیتین آلتێندا یازدێم. دئمه‌ک بیزیم آغێت قوْشقۇلارێمێز بۆتۆنه یاخێن دئییش اساسلارێندا یازێلێب نه ادبی دیلده و فوْرماسێندا. و ائله بۇ نا گؤره من بۇ وبده چالێشێرام نوحه و شئعرلری ادبی فوْرماسێندا یازام آنجاق بۇ ایشده اوْراجاق قاباق گئده‌بیلله‌م کی شئعرین اساسینه آفه‌‌ت یئتمییه.

نوحه

گل هارداسان حۆسئن ائی شاهی زینبین
اوْد وۇردۇلار یانێر خرگاهی زینبین

گل هارداسان اخی ائی شاه-ی-کم سیپاه
دوْلدۇ خییامیوه بۇ فوْج-ی-کینه‌خواه
قالدێ یاخام منیم غمله‌ر الینده آه
ایندی اؤزۆن گل اوْل همراهی زینبین

ال غاره‌ته آچێب بۇ لئشگه‌ر جفا
اوْد وۇردۇلار یانێر اخیامه یا اخا
وجهی ندیر انام اوْغلۇ باجۇن فدا
ائتمه‌ز اثر سنه بۇ آهێ زینبین

گر نوش ائتمیسه‌ن جام-ی-شهاده‌تی
عاله‌مده بس هانێ قارداش علامه‌تی؟
گر زینده‌سن حۆسئن درک ائت بۇ محنتی
شئمره اسیر اوْلۇر واللاهێ زینبین

بیلله‌م حۆسئن سنین یوْخ جاندا طاقه‌تین
گلسه‌ن اگه‌ر وئریر زحمه‌ت جراحه‌تین
سن راحه‌ت اوْل باجۇن قۇربان-ی-قامه‌تین
گئتسین فنایه قوْی دستگاهی زینبین

زینب اوْ یاره‌لی جانه فدا حۆسئن
گلمه یارالێسان ایمداده یا حۆسئن
بیلله‌م نئجه کئچه‌ر بۇندان سوْرا حۆسئن
هر روز-وْ-هر شب-وْ-هر ماهی زینبین

من راضییه‌م ائده دۆشمه‌ن اسیر منی
تا سنده‌ن ال چکه بۇ لئشکه‌ر-ی-دنی
بۇ چؤلده شئمر-ی-دون اؤلدۆرسه گر سنی
قانه دؤنه‌ر دل-ی-آگاهی زینبین

ائتمه باجێ امان بۇ چؤلده شور شین
تؤکمه گؤزۆن یاشێن ائی زار-ی-بی‌موْعین
یوْخ طاقه‌تی گله فریادیوه حۆسئن
گلمه‌ز داخێ اله دئلخواهی زینبین

صبر ائیله ائی باجێ چوْخ ائتمه ایضطیراب
آهون ائده‌ر منی بۇ حالیله کباب
صبر ائیله تا دئسین بۇ فرقه‌ی-‌ی-عذاب
وار شئمره یالوارا ایکراهی زینبین

سۇ نوش ائده‌نده سن سال یاده قارداشێن
ائتمه یۆزه روان ظاهیرده گؤزیاشێن
آغلا منه نهان آچما باجێ باشێن
آللاه اؤزۆ اوْلار غمخواهی زینبین

هر بزم-ی-غم اوْلا صدری فغان ائیله
سال یاده زینبی اشگین روان ائیله
بۇ مئصره‌‌عی مودام وئرد زبان ائیله
گل هارداسان حۆسئن ائی شاهی زینبین